די וועלט פון 'זילבעס'

די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד

יידישיסט
שר חמש מאות
תגובות: 609
זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך אוגוסט 13, 2008 10:48 pm

תגובהדורך יידישיסט » פרייטאג דעצמבער 26, 2008 5:09 am

יעצט דארף מען עקסטער באהאנדלען די פראגע איבער וואס דער שמועס איז למעשה געשאפן געווארן:

זארעכפעפער פרעגט:
רוב פון די 'זילבעס' וועלכע ווערן דערמאנט אינעם משל פון כניסה/יציאה, וואלט איך גיכער אנגענומען אז דאס זענען א שמאלץ פון צוויי 'גאנצע' ווערטער ווי איידער א 'זילבע'.
אריין/ארויס שפאצירט, אריין/ארויס געלאפן אא"וו, די אלע ווערטער זענען אין אמת'ן צוויי ווערטער, וועלכע איינס טוט באצייכנען די פעולה פון כניסה/יציאה – אריין/ארויס, און דאס צווייטע קומט צו באצייכענען דעם אופן וויאזוי די פעולה איז געטון געווארן; צב"ש בריצה או בנחת אין העברעאיש, און געגאנגען אדער געלאפן אין אידיש. דאס טייטש בסך הכל דער חילוק אז אין אידיש קומען די צוויי אויבנדערמאנטע געזאגט: "אריין/ארויסגעגאנגען, אריין/ארויסגעלאפן", און אין העברעאיש וואלט מען זיי געזאגט: "נכנס/יצא בריצה נכנס/יצא בנחת". דער גאנצער חילוק וואס איך זע דערין איז, אז אין העברעאיש זאגט זיך עפעס נישט צוזאם די צוויי ווערטער פון 'נכנס-בריצה' אזוי גוט ווי אין אידיש דאס אריינ-געלאפן. (אפשר טייטש דאס אויך זילבע?)


הרב מיללער האט פיין געענטפערט אויף דעם אז די צוויי ערשיינונגען שטיצן זיך אויפ'ן זעלבן יסוד פון די דייטשע אפיקסן כאטש אמאל איז דער צושטעל אליין נישט קיין ווארט פאר זיך, נאר פשוט א זילבע, און צומאל איז דאס א גאנצע ווארט פאר זיך.

עס וואלט אבער טאקע רעכט געווען מחלק צו זיין צווישן די צוויי אויף אזא אופן: די ווערטער וואס זענען נישט קיין ווערטער פאר זיך נאר ווערן שטענדיג צוגעשטעלט צו אן אנדער ווארט, די אלע זענען שטענדיג טאקע נישט מער ווי איין זילבע (פארזילבעס: גע, צו, צע, אפ, אנ, וכו'. נאכזילבעס: ליך, יג, ונג, טעט, וכו'). און טאקע נאר די ווערטער האבן רעכט אנגערופן צו ווערן "זילבעס" וויבאלד זיי זענען נישט מער ווי דעם.

ווען עס קומט אבער צו אזעלכע ווערטער ווי "איבערשפרינגען" "אונטערזינגען", דאן איז דאס אוודאי נישט ווערט צו רופן זילבע אין דער צייט ווען עס איז למעשה א צוגעשטעלט ווארט, און מען וועט דאס מוזן רופן "צושטעל" אדער "אפיקס". עס איז מסתבר אז סטוטשקאוו אין זיין אויבנדערמאנטן ביכל האט ביים נוצן דעם טערמין "זילב" אדער "טראף" אויך נאר געמיינט איין איינזילביג זילבע, דען אויב עס איז צווייזילביג איז עס דאך שוין נישט נאר א זילבע. און די אנדערע ווערטער וועלן אנגערופן ווערן מיט די אנדערע נעמען – ווי געזאגט.

יעצט לגבי דעם אז אויף העברעאיש קען מען זאגן "נכנס בריצה" אנשטאט "אריינלויפן" איז ריכטיג און נישט ריכטיג. דאס הייסט אזוי, עס איז טאקע אמת אז ווען מען זאגט "נכנס בריצה" איז דער זין פון דעם רעדנער פארשטענדליך, אבער אז דו וועסט דאס איבערזעצן אויף עברי-טייטש וועסטו דארפן זאגן "ער איז אריין דורך לויפן" ווי שוין דערמאנט אויבן וועגן דעם. דאס ווארט "אריינלויפן/אריינגיין" שפארט איין א גאנצן – כאטש טאקע א קליינעם – זאץ.


זארעכפעפער פרעגט:
בשייכות צו דער אויבנגעברענגטער תגובה. ווי איך זע איז דער משל נישט ממש דומה לנמשל. דער כניסה/יציאה משל איז אביסל אנדערשט און איז נישט ממש דומה צום נמשל, וועלכער איז געצילט צו אן ערקלערונג איבער דעם באדייט פון דעם ווארט 'שטיין


איך האב צוגעברענגט די משלים פשוט אויף צו ערקלערן דעם געדאנק פון די צושטעלן אויף יידיש/דייטש, און דערנאך איז שוין ממילא פארשטענדליך דאס איבריגע אויך, כאטש עס איז אפשר נישט גענוי די זעלבע זאך, אבער זיי שטיצן זיך ביידע אויפן זעלבן יסוד פון די דייטשע אפיקסן (צושטעלונגען צו די ווערטער).

יידישיסט
שר חמש מאות
תגובות: 609
זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך אוגוסט 13, 2008 10:48 pm

תגובהדורך יידישיסט » פרייטאג דעצמבער 26, 2008 5:09 am

יעצט בשייכות צו דעם ענין וואס זארעכפעפער האט אויפגעברענגט וועגן גאנצע ווערטער וואס ווערן אויך צוגעשמאלצן צו פעולות כדי צו ערקלערן דעם אופן פון דער פעולה, איז כדאי אויסצוברייטערן אן עקסטערן שמועס איבער דער ערשיינונג אליין.

ווי געזאגט איז דער געדאנק פון צוזאמשמעלצן ווערטער באזירט אויף די זילבעס-צושטעלונגען. למעשה אבער איז דער תפקיד - וואס די אפיקסן פירן אויס – נישט אלעמאל אייניג, און עס איז כדאי צו מאכן אין דעם סדר. מען קען זיי איינטיילן אין צוויי הויפט-קאטעגאריעס.

1). אמאל ערקלערן זיי א סובסטאנטיוו (זאכווארט), 2). אמאל ערקלערן זיי דעם ווערב (פעולה). א ביישפיל פון נומער איינס – ווען עס ערקלערט א שם-עצם – איז פונעם ווארט "קריגסשיף", וואס דאס איז א שיף וואס איז געאייגנט פאר א קריג. א ביישפיל פון נומער צוויי – ווען זיי ערקלערן א צייטווארט (ווערב) – איז פון "אונטערקריכן", ווי דאס קריכן ווערט ערקלערט אלס קריכן פון אונטער א געוויסע זאך.

יעצט א שטיקל הסבר: וויאזוי ארבעט טאקע דער סיסטעם און אויף וואס איז עס באזירט?
לאמיר קודם ערקלערן נומער איינס, ווען די צושטעלונגען ערקלערן א געוויסע זאך. ביי דעם איז דער געדאנק זייער פשוט, וויבאלד דער געדאנק איז למעשה באזירט אויף דעם כלל פון "סמיכות" וואס מיר געפונען אין אלע שפראכן. מיר וועלן נעמען א ביישפיל פון אזא ווארט ווי "זית-שמן". וויאזוי זאגט זיך דאס אויף יידיש/דייטש? "איילבירטן". דער "בירט" דאס איז דער "זית", און דאס ווארט "אייל" באצייכנט דעם פאקט אז עס אנטהאלט אויל. דא איז מערקווירדיג אז דער סמיכות אויף דייטש איז אין א פארקערטן סדר ווי אויף לה"ק. אויף לה"ק ווערט דער 'נסמך' געזאגט פריער און דער 'סומך' שפעטער, ד.ה. קודם דער זית, און דערנאך דערציילט מען אז עס איז א זית פון שמן. אויף דייטש אבער איז פארקערט, מען דערמאנט קודם דעם אויל און דערנאך דעם זית. פארוואס איז דאס אזוי? ווייל דער באדייט פון א סמיכות כאפט זיך אביסל אנדערש אין די צוויי שפראכן. אויף לה"ק רעדט מען פונעם זית, און מען לייגט צו אז דאס איז "פון שמן". אבער אויף דייטש דערציילט מען נישט אז דער "בירט" איז "פון אויל", נאר מען רעדט גלייך פון אן אויל-בירט. דאס הייסט, מען שאפט א נייעם מציאות, עס איז דא א "בירט" און עס איז דא אן "איילבירט". אדער לאמיר רעדן פון א "דאמפפשיף" וואס מען רופט אויף העברעאיש "אניית קיטור", אויף יידיש איז נישט די רעדע פון "א שיף פון דאמף", נאר פון א נייעם מציאות. עס איז דא א "יאכט-שיף", א "קריגסשיף", א "קאמפסשיף", און אזוי איז אויך דא א "דאמף-שיף", דאס איז א באזונדערע זאך. עס איז נישט קיין סומך מיט א נסמך, נאר דער אפיקס ערקלערט פשוט דאס ווארט "שיף" און עס איז לעולם איינס.

(איך האב געזעהן מצות פון ראזעווע-מעל פון דער סאטמארער מצה-בעקעריי, וואס אויפ'ן שאכטל איז געווען אויפגעשריבן "כוסמין-מצות". ווען א העברעאיסט זאל דאס זעהן וואלט ער אוודאי געשריגן אז דאס איז א טעות אין דקדוק, דען אויף העברעאיש קומט דער נסמך פאר'ן סומך, און מען דארף זאגן "מצות כוסמין". פאר אונז איז אבער גאנץ פארשטענדליך אז דאס געשריבענע איז געווען אויף יידיש (!!), כאטש די צוויי ווערטער זענען "אפשטאמיגע" פון לה"ק, און דעריבער האט יענער געשריבן "כוסמין-מצות". נישט מער ווי גערעכט. איך האב שטארק הנאה געהאט דערפון און אוועקגעשטעלט דאס שטיקל קארטאן נאכ'ן אויסשניידן).

יעצט, דא קומט נאך צו נאך א שטיקל פרט, אז די מעגליכקייט אויף צו שאפן א סמיכות איז אויף דייטש ברייטער ווי אין פיל אנדערע שפראכן, דען סמיכות האט געווענליך אויך א גבול ביז וויפיל ווערטער - און פילייכט אויך וואספארא ווערטער - מען קען סומך זיין. אויף דייטש אבער – און אין נאך אייראפעאישע שפראכן, אבער אויף דייטש גאר שטארק – איז דאס ממש אומבאגרעניצט (כאטש ביז די נייע רעפארמאציעס ווי שפעטער ערווענט) און מען קען שטענדיג צושטעלן א זאך וואס האט שייכות מיט דער זאך, איינס צום צווייטן, אז אלעס זאל ווערן איין ווארט, ביז עס וועט ווערן א לאנגער "CHU-CHU-TRAIN" ווי מ'רופט עס דאהי.

צוליב דער ערשיינונג איז באקאנט אז דייטש צייכנט זיך ספעציעל אויס מיט לאנגע ווערטער. די קלאסישע דוגמא איז דאס ווארט donaudampfschiffahrtsgesellschaftskapiten וואס באדייט "דער הויפט פון דער געזעלשאפט (געזעלשאפטסקאפיטאן) פון דער דאמפס-שיף פון דעם טייך דאָנאַוי [דאַנובּע] (דאנאוי-דאמפפשיף)". דאס ווארט האב איך געהערט אין שווייץ אלס דער קלאסישער ביישפיל פון די דייטשע לאנגע ווערטער. איך האב שוין אבער געטראפן לענגערס פון דעם (אין דער דייטשער וויקיפידיע):
"Donaudampfschifffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft", עס איז דא וואס טענה'ן אז אויף דייטש איז נישט פארהאן אזא באגריף ווי "דאס לענגסטע ווארט", וויבאלד די מעגליכקייטן זענען אומבאגרעניצט. מיר האבן מזל אז אויף יידיש איז געווארן איינגעפירט אפצוטיילן געווענליך די ווערטער, און מען באגנוגט זיך דערמיט וואס מען באהעפט זיי מיט א פארבינדונג-שטריך (אנשטאט שרייבן "פארבינדונגשטריך"). אפטיילן זיי אינגאנצן איז אויך נישט ריכטיג, וויבאלד זיי זענען אלע שטארק פארבינדן, און עס איז אריגינעל איין ווארט.

די ערשיינונג איז נישט דא נאר ביי דייטש, מען קען עס טרעפן אויך אין אנדערע אייראפעאישע שפראכן ווי עס עקזיסטירט דער מושג פון "אפיקסן", אבער אויף דייטש ווערט דאס אממערסנס באנוצט ווי עס זאגט עדות דער דאזיגער אשכול. (איבער נאך דייטשע ווערטער אדער איבער ענגלישע און לאטיינישע ווערטער מיט ענליכע ערשיינונגען זעה דא).

לויט די רעפארמען וואס זענען איינגעפירט געווארן אין יאר 1996 אין דער דייטשער שפראך (Rechtschreibreform) מיט דער צושטימונג פון דייטשלאנד, שווייץ, עסטרייך, זענען באשטימט געווארן נייע כללים ווען צו באהעפטן די ווערטער, און פיל פון די צושטעלן זענען אפגעבראכן געווארן לויט די נייע כללים. עס האט אבער פארשטייט זיך נישט פארלוירן צוליב דעם די דאזיגע אייגנשאפט, ווען עס שרייבן זיך נאך אלס טוינטער ווערטער אויף דעם אופן. למעשה האט די רעפארמירונג ארויסגערופן אויפברויז מצד די שרייבער, און עס האט זיך געשאפן א גרויסע קעגנערשאפט צו דעם, וואס האט געפירט דערצו אז פיל צייטונגען אין די דייטשע לענדער האבן אפיציעל אפגעלאזט די נייע ענדערונגען און זעצן פאר זיך צו באנוצן מיט דעם אלטן סיסטעם פון בוכשטאבירונג, נישט וועלנדיג אנערקענען אין די ניי-געשאפענע כללים.

יעצט נאך דעם שטעלט זיך די פראגע, וואס טוט זיך מיט די ווערטער "אריינלויפן" אדער "איבערשפרינגען" וואס די זענען אויך צוגעשטעפעטע ווערטער צום "לויפן" און "שפרינגען", איז פארוואס שרייבן מיר דאס נישט אויף יידיש מיט א פארבינדונג-שטריך (אריינ-לויפן, איבער-שפרינגען,) אזוי-ווי מיר טוען ביי אלע אנדערע דייטשע צוגעשטעלטע ווערטער. וואס איז אלזא דער כלל, "ווי יא, און ווי נישט?"

דער כלל איז גאנץ פשוט: עס ווענדט זיך אין דער קאטעגאריע פונעם צושטעל (פון די צוויי אויבנדערמאנטע קאטעגאריעס – די צווייטע ווערט באלד בעסער ערקלערט), ווילאנג עס איז די רעדע פון א פעולה (גיין, לויפן, שפרינגען,) דאן ווען מען שטעלט פאָר דורך דעם אפיקס וויאזוי די פעולה גייט צו ווערט דאס באטראכט ווי אלע זילבעס וואס ערקלערן די פעולה (אפטון, אויסטון, אנטון,) ווייל כאטש אין דעם פאל איז דער אפיקס א ווארט פאר זיך, דאך דינט דאס דעם זעלבן ציל – צו ערקלערן די פעולה. ווען אבער עס רעדט זיך פון א "יאכט-שיפל" דאן רעדט מען נישט פון א פעולה נאר פון א געוויסע זאך, דארט דינט דער אפיקס גאנץ אן אנדערן תפקיד - עס דינט אלס א 'סמיכות' (ווערטער-בינדונג). נו, אין דעם פאל ווען דו זאלסט אנהייבן צוקלעבן די ווערטער וועסטו טאקע נישט פערטיג ווערן, ווייל ווי וועט זיין אז איך וויל רעדן פון דעם פירער וואס פירט אן א געזעלשאפט (קאמפאניע) פון יאכט-שיפן וואס פארן אויפן "האדסאן-טייך", דאן וועל איך דארפן זאגן "האדסאן-טייך-יאכט-שיפלען-געזעלשאפטס-פירער". אין דעם פאל האט דאס יידיש אינגאנצן אפגעלאזט די אפיקסן, און באגנוגט זיך מיט די פארבינדונגס-שטריכן. אין אמת'ן אריין איז בכלל די ערשיינונג קלענער געווארן אויף יידיש, ווייל מיר וועלן קיינמאל נישט זעהן אזא לאנג ווארט אין אונזערע צייטונגען, אפילו מיט פארבינדונג-שטריכן אויך נישט, נאר מען וועט מאכן נאך א לענגערן זאץ "דער פירער פון דער געזעלשאפט פון די שיפן... וואס פארן אויף דעם האדסאן-טייך..." ווי איידער צו שאפן איין ווארט.

למעשה איז ווי געזאגט פארהאן א מעגליכקייט פון סמיכות ביי אלע שפראכן, נאר געווענליך איז דאס אין אנדערע שפראכן באגרעניצט – ווי דערמאנט אויבן – בעת וואס אויף דייטש איז דאס גענצליך אומבאגרעניצט. טייל וועלן דאס אפשר רופן א מעלה ווייל אין אנדערע ווערטער הייסט דאס, אז דייטש מיט זייער דאזיגן סיסטעם האט זיך איינגעשפארט אין גאר אסאך פעלער די אלע "שייכות-ווערטער" (פון/אויף/ביים), אבער פיל האלטן פארקערט אז דאס איז נישט קיין אנגענעמע זאך צו שאפן אזעלכע לאנגע "באהנען" פון ווערטער, און עס דארף האבן א גרעניץ.

לאמיר נעמען א דוגמא ווען מען וועט וועלן רעדן פון א לוסט-שיף וועט מען זאגן אויף לה"ק "ספינת שעשועים". אבער ווי וועט זיין אז מען וועט וועלן רעדן פון דעם אויבנדערמאנטן פירער וואס פירט אן די געזעלשאפט פון די שיפלען אויף א געוויסן טייך? דאן וועט עס זיין אביסל באגרעניצט און מען וועט העכסטנס זאגן "מנהל חברת ספינות השעשועים של נהר ההודסון". אויף העברעאיש איז אפיציעל רעקאמענדירט זיך צו פארמיידן פון שאפן צו לאנגע קייטן פון סמיכות.

אויף העברעאיש וואלט מען למעשה אויך געקענט שאפן א קייט פון סמיכות-ווערטער ווען מען וואלט געוואלט. לאמיר פרובן אונזער מזל צו שאפן אזא קייט: "מנהל פיקוח עבודות מחקר תלמידי קבוצת לומדי נושא שיפור איכות הסביבה" (דער פירער פון דעם קאנטראל איבער דער פארש-ארבעט פון די סטודענטן פון דער גרופע שטודירערס פון דעם נושא "פארבעסערונג פון דער קוואליטעט פון דער געגנט"). לויט די כללים וואס דייטש האט שטענדיג גענוצט (איך בין נישט באקנט אין די נייע כללים) וואלט מען געדארפט זאגן "געגנט-קוואליטעט-פארבעסערונגס-שטודירער-גרופעס-סטודענטן-פאָרשאַרבעטס-קאנטראלס-פירער". אבער אויף העברעאיש וואלט מען נישט גענוצט אויף קיין פאל אזא לאנגע קייט, נאר מען וואלט געזאגט "מנהל הפיקוח לעבודות המחקר של תלמידי קבוצת הלומדים של הנושא "שיפור איכות הסביבה".

עס איז אלזא נישט קלאר צו דאס איז א מעלה אדער פארקערט, און ווי געזאגט איז טאקע באשלאסן געווארן אין די דייטשע לענדער צו טוישן א גרויסן טייל פון די לאנגע ווערטער אבער פיל פראמינענטע שרייבער האבן דאס אפגעווארפן אין די לעצטע יארן נישט קענענדיג זיך צוגעוויינען צום נייעם סיסטעם.

יעצט לאמיר ערקלערן נומער צוויי (פון די אויבנדערמאנטע צוויי קאטעגאריעס): ווי געזאגט איז די ערשטע קאטעגאריע די געווענליכע ערשיינונג פון ווערטער-בינדונגען (סמיכות) ביי אנדערע שפראכן. ביי דעם האט זיך יידיש אפגעשאקלט פון די לאנגע "צושמעלצונגען", און זיך באגנוגט מיט בלויזע פארבינדונג-שטריכן, און בכלל פארמינערט די לאנגע קייטן פון פארבינדונגען, מעגליך צוליב א השפעה פון לשון-הקודש, אדער פון אנדערע שפראכן.

אינטערעסאנט וואס אויף דעם האב איך אויך געטראפן געשריבן טאקע פון זארעכפעפער אליין אין דער אלטער קרעטשמע (אויף היידפארק):

זארעכפעפער אין אלטער קרעטשמע:
איז אזוי, די דייטשע לאנגע ווערטער זענען עפ"י רוב אין אידיש צוטיילט אין צוויי, און לאמיר טאקע ברענגען פאר א משל דעם אויבנדערמאנטן ווארט WIRTSCHAFTSWISSENSCHAFTEN וועלכע לייגט זיך אין אונזער אידיש אין צוויי ווערטער "ווירטשאפטס-וויסענשאפטן" (און טאקע צוויי לאנגע ווערטער...). שוין איך מיז\מוז שוין גיין וועלמער רעדן שפעטער אויב כוועל האבן צייט (צאט)


יעצט דא אין אונזער אשכול קומט דער זעלבער פערזאן און וויל אנווייזן אז דאס ווארט "אריינגיין/ארויסגיין" איז אויך א געווענליכער ווערטער-צוזאמשטעל וואס דינט נישט דעם תפקיד ווי געווענליכע זילבעס. נו, אויב אזוי דארפט איר זיך דאך פרעגן פארוואס איז טאקע ביי די ווערטער נישט אפגעטיילט געווארן דער ווערטער-צוזאמשטעל.

נאר דער אונטערשייד צווישן די צוויי איז ווי דערמאנט פריער דרך אגב, אז עס איז געוואנדן אין די צוויי קאטעגאריעס. דאס ווארט (אדער ווערטער?) "ווירטשאפטס-וויסנשאפטן" איז א געווענליכע סמיכות, וואס דאס באדייט "די וויסנשאפט פון דער ווירטשאפט". ביי דעם קומען די צוגעשמאלצענע ווערטער אויף צוצולייגן איינצלהייטן צו דעם זאכווארט איבער וואס עס איז די רעדע, ווי ערקלערט באריכות. אבער אין אונזער פאל פון "אריינגיין/ארויסגיין" האט עס נישט צוטון מיט דער געווענליכער ווערטער-פארבינדונג, דען דא קומט עס איינפאך ערקלערן א מענטשליכע פעולה, און די פארבינדונג ביי דעם איז פיל שטערקער, ביז עס איז גאר ממש איין ווארט פון געבורט אויס. די סיבה דערצו איז ווייל דאס דינט די זעלבע פעולה ווי די זילבעס וואס ווערן צוגעשטעפעט צו א ווארט וואס זיי שאפן דאס ווארט. ווייל לאמיר נעמען א דוגמא וויאזוי זאגן מיר "להפוך" אויף יידיש? איבערקערן! אדער איבערדרייען! דא זעהט דאך יעדער קלאר אז ווען מען זאל אראפנעמען דעם אפיקס איז דאס ווארט גאר נישט דאס זעלבע, דעריבער איז דאס נישט סתם א סמיכות, נאר פשוט אן אינטעגראלער טייל פון דעם ווארט וואס באדייט דעם ספעציפישן טאט. דאס איז ממש ווי דאס וואס די געווענליכע זילבעס טוען, און עס איז ממש נישט פארהאן קיין אונטערשייד. דא איז שוין נישט קיין ערשיינונג וואס איז אן אוניווערסאלע און מען קען זיך דערמיט שפילן וויאזוי עס זאל צוגעקלעבט ווערן, נאר דא איז די רעדע פון די יסודות פון דער שפראך וואס אויף דעם אופן זענען אלע ווערטער צוזאמגעשטעלט, און ווען מען זאל אנהייבן אפצורייסן זילבעס, וועלן מיר דאך צושניידן יעדעס ווארט. ווי אויך איז די דאזיגע פארבינדונג באגרעניצט צו א קליינעם צאל פון ווערטער וואס קענען ווערן צוזאמגעשטעלט, א זאך וואס איז אינגאנצן נישט אזוי ביי די ווערטער-בינדונגען פון דער ערשטער קאטעגאריע. די דאזיגע אייגנשאפט וועלן מיר טאקע נישט געפונען אין לה"ק, און דאס האט מיט דער ערשיינונג פון "סמיכות" קיין שום שייכות.

(מען מוז אבער קלארשטעלן אז דאס וואס עס איז געזאגט געווארן אז נאר ביי א סמיכות פון א שם-עצם ווערט אויף יידיש אביסל אפגעבראכן די צושמעלצונג, מיינט דווקא ממש א נאמען פון א "זאך", און איך מיין נישט דערמיט קיין נעמען פון פעולות [צוגאנג, צושטאנד, ארויסגאנג, א.ד.ג.] ווייל דאס איז פשוט אז א נאמען פון א פעולה איז א פעולה, און ביי דעם בלייבט ממילא דער צושטעל פאראייניגט מיט'ן ווארט)

יידישיסט
שר חמש מאות
תגובות: 609
זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך אוגוסט 13, 2008 10:48 pm

תגובהדורך יידישיסט » פרייטאג דעצמבער 26, 2008 5:10 am

אינטעליגענט האט געשריבן:
מיר איז אויך שווער געווען דברי יידישיסט אין דעם ענין, ווייל גאנץ רעכט ווען די דיון זאל זיין צב"ש "שטעלן" וואס ניצט א רייע מיט זילבעס צו שאפן נייע טערמינען צב"ש אויפשטעלן אפשטעלן וכו', פאסט זיך צו זאגן ביחס צו זיי אז אויך דער "אריינ-שטעלן" איז א זילבע, ווידעראום אבער ווען עס קומט צו "אריינ-גיין אריינ-שפאצירן [אגב, לכאו' גייט דאס שפאנ-צירן מלשון שפאנען, און די "ירן" זילבע איז ווי שפיאנ-ירן, פראב-ירן, וכו', און דער "צ" איז לכאו' ארייגעפאלן שלא במקומו ווי פול אנדערע פעלער] אריינלויפן וכו'" און מ'וויל דן זיין אויף די פארשידנארטיגע אופנים וויאזוי דער "אריין" קען זיך אפשפילן, דאן ווערט דאס לכאו' באטראכט ווי צוויי באזונדערע ווערטער, כאטש אויב מ'וועט דן זיין כלפי אריינגיין, אויסגיין, צעגיין, וכו" וועט זיך יא פאסן צו זאגן ביחס להם, דאס אויך דער "אריין" איז א זילבע, אנדערש ווי די ווערטער-טיילן וואס ווערן קיינמאל נישט באניצט ווי א זעלבסטשטענדיגע ווארט, צב"ש: 'יג, 'יש, גע', דער', פאר', 'ונג, 'ליך, ועוד, וואס די זענען שטענדיג א זילבע.


פארוואס זאל זיין אן אונטערשייד צווישן די צוויי? עס איז פארהאן צוויי גרופעס פון זילבעס "פארזילבעס" מיט "נאכזילבעס" און אפילו "מיטלזילבעס" (פארגעזאגט) אין פאל אן אנדערע זילבע שטעלט זיך פריער. דאס ווארט "אריין" דינט שטענדיג דעם תפקיד פון א 'פארזילבע' (זעה וועגן דעם אין די פאריגע רעאקציעס), און עס ווערט דעריבער גענוצט מיט א גרויסן אויסוואל פון סופיקסן וואס שטעלן זיך צו צו אים און נוצן אים אלס פרעפיקס (לאמיר נישט פארגעסן דאס געשריבענע אינעם אשכול "די נאכזילבע ליך" וועגן דעם אז "אריין" אליין איז א צוזאמשטעל פון צוויי אומזעלבסשטענדיגע זילבעס "הער-איין", און אזוי אויך רוב פון די אלע ענליכע ווערטער "אראפ", "ארויף", "ארויס", "אריבער" [הער-איבער], איז פארוואס זאל מען קלערן אז דער צושטעל "הער" - וואס איז אפילו נישט בנמצא אלעמאל אויף דייטש – זאל שטערן דעם "איין/אויס" צו זיין א צושטעל צו א ווארט).

בכלל, איז מיר אומפארשטענדליך די כוונה אין אייער פראגע, דען איר גיט פולשטענדיגע לעגיטימאציע אין דעם ווארט "אריינשטעלן" אז דארט זאל דער "אריין" ווערן פאררעכנט ווי א לעגיטימער צושטעל. נו, אויב אזוי איז דאך די זאך געשלאסן, ווייל "אריינשטעלן" איז א טייל פון דער ליסטע: "אריינלויפן", "אריינגיין", "אריינטרעטן", און "אריינשטעלן". פארוואס איז "אריינשטעלן" מער מיוחס ווי "אריינלויפן"? דערויף זאגט איר אז דאס איז צוליב דעם וואס דאס ווארט "שטעלן" נוצט ממילא א רייע מיט זילבעס צ.ב. אויפשטעלן, אפשטעלן, און ממילא – זאגט איר – פאסט זי אויך צו זאגן אז אין פארגלייך צו זיי איז אויך דאס "אריינשטעלן" ווי א זילבע. אויב דאס איז דער געדאנק, נו אויך ביים לויפן קען מען זאגן "אפלויפן", "אויסלויפן", "אנטלויפן", "אוועקלויפן", איז פארוואס זאל מען נישט באטראכטן "אריינלויפן" ווי א טייל פון דער גרופע? דאס זעלבע איז אויך מיט "גיין" ווי מ'קען זאגן "אנגיין", "אפגיין" (אפגיין צען בלאָקן), "אויסגיין", "איינגיין", איז פארוואס זאל מען נישט באטראכטן "אריינגיין/ארויסגיין" ווי א טייל פון דער גרופע?

למעשה זאגט איר שפעטער אויך אזוי אז ווען מען וועט קוקן אויף "אריינגיין", "צעגיין", א.א.וו. וועט זיך אויך "אריינגיין" באטראכטן ווי איינער וואס דינט דעם תפקיד פון א זילבע. דא ווערט מיר אומקלאר ביי וואס איר בלייבט, קען מען יא אדער קען מען נישט.

(וועגן דעם ענין פון "שפאצירן" איז דער שורש "שפאציר", און א מענטש קען זאגן אז ער גייט "כאפן א שפאציר", א זאך וואס מען קען נישט טון מיט "שפיאנירן" אדער "פראבירן". א נ' קומט למעשה נישט דא אינעם שורש, די וואס זאגן אזוי איז דאס נאר צוליב דער זעלבער סיבה ווי ביי די ווערטער "דאגה" מיט "מעשה" וואס טייל זאגן "דאנגע", "מאנסע", יעדנפאל איז דאס זיכער נישט פונעם שורש)

זארעכפעפער
שר האלפיים
תגובות: 2167
זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג אוגוסט 24, 2006 2:28 pm

תגובהדורך זארעכפעפער » פרייטאג דעצמבער 26, 2008 9:55 am

די דאזיגע תגובה ווערט געקלאפט אין דעם "שנעלע תגובה" שאכטל, בעת איך האלט נאך ביי דער התחלה פון מר. יידישיסט'נס לאנג-באלערנדע תגובה. די ווערטער ווערן פשוט געקלאפט מחמת התפעלות אויס. איך שפיר אז איך מוז דאס ארויסגעבן. איך קען זיך פשוט נישט איינהאלטן. און איך בעט אנטשולדיגונג פון די מנהלים אויף מיין חוצפה פון נעמען אזא וויכטיגער און באלערנדער אשכול און דאס פארדרייען בכוונה תחלה ובזדון.

הרב יידישיסט, עס איז צום שטוינען!

ערשטענס, פון אייער איבערגעגעבנקייט. ס'קיין ספק נישט אז אהערצושטעלן אזא תגובה וועלכע פארמאגט אין זיך אזויפיל תוכן, יסודות און כללים, איז נישט קיין לייכטע זאך; סיי דאס אהערשטעלן דעם חומר און דערויף די צורה. עס פארלאנגט זיך דערויף קאפ, צייט, ארבעט און מחשבה. איבערהויפט ווען איך זע אז איר זענט אפילו נאכגעגאנגען מיינע אלטע תגובות אין 'הייד פארק' בשייכות צו דעם נושא, וואס דאס צייגט אז איר האט געארבעט אויף דער תגובה שעות על גבי שעות. דעריבער, אז איך שטיי אין מיטן ליינען אייער תגובה, האב איך צום אלעם ערשט געשפירט אז איך מוז אויסדריקן מיין הכרת הטוב פאר אייער ארבעט, כאטש וואס איך האב נאך נישט געענדיגט ליינען די תגובה.

עס וואלט ראטזאם געווען ווען יעדער איינציגער מעמבער וועלכער האט הנאה פון אייער ארבעט זאל ארויפקומען און ארויסוויזן הכרת הטוב פאר אזא סארט תגובה. מען דארף זיך רעכענען מיט 'יענעם'. אז א מענטש טוט וואלונטירליך אוועקגעבן אזוי פיל צייט און שעה'ס אויף א לעקציע, וועלכע מען וואלט אין אנדערע ערטער באצאלט דערפאר תבין ותקילין, איז דאס נישט ארויסצייגן דאנק, שעצונג און אנערקענונג פשוט אן אוממענטשליכקייט!

צווייטנס, איז צום שטוינען פון אייער שריפט. ווי עס שיינט זענט איר א ריכטיגער אינטעליגענטער שריפטשטעלער. אייער שריפט ליינט זיך געשמאק. ס'איז פארשטענדליך, קלאר און רייך. עס מוז באזונדער ארויסגעהויבן ווערן אייער שיינקייט אין שריפט, ס'איז ווי געגאסן און עס וועט זיך נישט אפגעפונען דערין קיין איין 'טעות הדפוס'. (וואס דאס צייגט אויך אויף אייער איבערגעגבנקייט. איר מאכט זיכער אז אייערס א תגובה זאל האבן דעם ריכטיגן עפעקט ביים ליינער אין מח, עס זאל זיין אראפגעגעבן מיט אלע טעמים).

איך קען אייך איין זאך זאגן: בלויז פון ליינען אייערע שריפטן, קיין חילוק וועלכע נושא עס ווערט באהאנדלט דערין, קען מען זיך אסאך, אסאך לערנען; וויאזוי א זאץ דארף ארויסגעברענגט ווערן; וויאזוי דאס דארף אויסגעלייגט ווערן און וויאזוי דאס דארף געשריבן ווערן. פאר די סיבות אליין ליין איך אייערע תגובות מיט מער ישוב הדעת. איך לייג מער געוויכט אויף יעדן קץ ותג, וויסנדיג אז דאס אליין וועט מיך פירן צו אסאך אסאך ידיעות אין שריפט.

דרינטענס, איז אייער קענטעניס אין שפראך. איר זענט א לינגוויסט וועלכער פארשטייט א שפראך פון די יסודות אויס. און שפראך מיין איך נישט דוקא יידיש אדער דייטש, נאר בכלליות. אייער לענגערע תגובה דא וועלן מיר בל"נ לערנען און חזר'ן איינמאל און נאכאמאל. עס איז נישט לייכט, דען פאר איינעם וואס פעלט די ריכטיגע יסודות אין די ענינים וועט אים נעמען צו פארשטיין אזא תגובה זייער זייער אסאך צייט.

די תגובה זעט זיך אן אין מיינע אויגן ווי א לעקציע פון א לינגוויסטישן פראפעסאר אין א יוניווערסיטעט, וועלכע די סטודענטן מוזן דאס חזר'ן איינמאל און נאכאמאל צו פארשטיין פונקטליך דעם פארוואס און פארווען. און אזוי וועלן מיר זיך טאקע באנעמען דערמיט. עס וועט טאקע נעמען צייט ביז איך וועל קענען געהעריג צוריק פרעגן און מגיב זיין, אבער דער רצון איז דא.

פערטענס, איך זע איז איר צונעמט מיינע ווערטער אזוי אחת לאחת אזש איר זענט צוריק געפארן און אפירגעקראצט מיינס אן אלטע תגובה פון 'היידפארק' פון וועלכער איך האב שוין לאנג פארגעסן, זייט וויסן אז איך בין א ריכטיגער עם הארץ אין די נושאים. סיי די תגובה און סיי מיין אלטע תגובה זענען געשריבן געווארן אן קיין ספעצילע יסודות און כללים, איך האב בלויז געשריבן דאס וואס יעדער אומוויסנדער טראכט בשעת ס'האנדלט זיך אין די ענינים. טא נעמט דאס נישט אן כאילו איר רעדט דא מיט עפעס א ווייס-איך-וואס שפראכן קענער און פארשטייער, נאר גיכער ווי א יונגעלע פון כתה א' וועלכע לערנט אצינד די יסודות אין אל"ף בי"ת.

ולסיום, איך האלט אז אייער ארבעט איז אומשאצבאר און עס איז נישט מעגליך זיך ריכטיג צו באדאנקען, דערפאר זאלן אבער די פאר ווערטער דינען ווי אן הכרת הטוב מצידי.

איך בין האף נאר שלא יבוש המעיין וכו' און מיר זאלן קענען נהנה זיין פון אייערע קענטעניסן און לעקציע'ס עוד ועוד.

אוועטאר
מיללער
שר עשרים אלפים
תגובות: 25994
זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג יוני 14, 2007 9:48 am

תגובהדורך מיללער » פרייטאג דעצמבער 26, 2008 10:58 am

איך שטעל מיך צו צו די אויפארדערונג פון ידידי הרב פעפפער, מיר אלס סטודענטן אינעם פרייען 'אינטערנעט שפראך אונעווירסיטעט' אונטערן אויפזיכט פון דער געטרייער פראפעסאר און לערער מר. יודא שיסט PHD, זענען אלע שולדיג סאך מער ווי בלויז דאנק ווערטער פארן פראפעסאר.

אין אייערע לעצטערע רעאקציעס האט איר ווידערהוילט דעם 'יידישיסט דאקטרינע' איבער די 'זילבעס' ווי דער סוביעקט איז ארויסגעקומען קלאר פאר סיי ווער עס האלט נאר ביים נייטן אן אויער און לייענען מיט געדולד אייער ווערק.
איך וואלט רעקאמענדירט פאר די 'קרעטשמע באהערדע' צונויפצוקלויבן אלע יידישיסטישע לעקציעס אויף איין פלאץ און מיט'ן רשות און אפצאל פאר'ן פערפאסער זיי פארקויפן פאר גוט געלט פאר איינע פון די אויסגאבעס, ווי נאך אידיש רעדנדע לייענערס זאלן זיך קענען פאסמאקעווען מיט אט די גינגאלדישע מייסטערהאפטיגע לערעס.

און יעצט א ווארט צו אייך יידישיסט, איך בין אייך שולדיג א הכרת הטוב וואס איך קען נישט ארויסברענגען מיט ווערטער, מיין פענע איז צו ארעם און מיין שפראך איז צו בלאס ארויסצוברענגען מיינע אמת'ע רגשי תודה צו אלעס וואס איר טוט מיט מיר פריי אן אפצאהל, זאל דער פון אויבן אייך באשערן אלדאס גוטס און סוקסעס אין אלע אייערע אונטערנעמונגען.

ווי עס שרייבט צו אייך אייער תלמיד,
יעקב דוב מיללער

אוועטאר
farshlufen
שר עשרים אלפים
תגובות: 26024
זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג נובעמבער 16, 2007 8:26 am
לאקאציע: אויף די פאליצעס אין ספרים שאנק

תגובהדורך farshlufen » פרייטאג דעצמבער 26, 2008 12:50 pm

הרב דר. אידישיסט, איך בין ווערטערלאז אויסדריקלאז און שפראכלאז, [פרובירטס דאס צו זאגן אין לשה''ק..] אייערס א רעאקציע איז דאך תוכן'פול און ידיעות'פול.

די ערקלערונג אויף אייל-בירטן האט מיר קלארגעשטעלט די זית-שמן סמיכות וואס איז מיר אלעמאל אביסל שווער געווען ארויסצוהאבן.

דער מקף - אויף לשה''ק איז א סוגיא עמוקה אין דקדוק עס מיינט נישט דוקא סמיכות.

א הערצליכן דאנק.
זמירות יאמרו ותשבחות ישמיעו כי הוא לבדו בורא רפואות.

אוועטאר
קרעמער
שר עשרים אלפים
תגובות: 28310
זיך איינגעשריבען אום: זונטאג יוני 25, 2006 12:34 pm

תגובהדורך קרעמער » מוצ"ש דעצמבער 27, 2008 9:24 pm

איך בין נישט שולדיג פאר הער יידישיסט קיין דאנק, ווייל איך האלט ב"ה אן מיין גוטן פירונג זיך צו באדאנקן פאר דעם חשוב'ן לינגוויסט (וועלכער פארמאגט - אגב - נאך פולע קוואליפיקאציעס, וואס זענען דערקענבאר אין די אנדערע ווינקלן פונעם גרויסן קרעטשמע) וואס לערנט מיט אונז טעגליך נייע וויסנשאפטן אין אלעס וואס אנבאלאנגט שפראך.

יידישיסט
שר חמש מאות
תגובות: 609
זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך אוגוסט 13, 2008 10:48 pm

תגובהדורך יידישיסט » מאנטאג דעצמבער 29, 2008 1:25 am

א יישר-כח פאר'ן יישר-כח. איך דאנק אייך אלע פאר אייערע הערצליכע דאנקען. עס איז נאר למעשה זייער מוגזם און ווייט איבערגעטריבן, אבער יעדנפאל א שיינעם דאנק אייך.

למעשה, איז נישט ריכטיג וואס מ'זאגט אז איך האב עס געטון בחינם. איך האב געטראפן דעם פארום פאר עטליכע חדשים, און ווען איך האב געזעהן אז דא איז פארהאן אן אפטיילונג פאר שפראך איז עס מיר געווען זייער צום הארצן, עס האט זיך מיר נישט געגלייבט אז עס איז דא נאך היימישע וואס האבן ליב שפראך-פארשונגען. וויסנדיג אז יעדער שפראך-ליבהאבער וואס שפרינגט אריין אין אזעלכע שמועסן קען זייער צוהעלפן צו דער צובליאונג פון אזעלכע שמועסן, האב איך באשלאסן זיך אנצושליסן אין דער גרופע. מיין ציל איז געווען אינגאנצן א לשם-שמים'דיגער, א בחינה פון "להגדיל תורה ולהאדירה". איך האב געקענט באשטיין צו זעהן די פרומע שפראך-שמועסן אויפן העכסטן שטאפל, גאר נישט ווייניגער פון די אלע פרייע יידישיסטישע שפראך-באהאנדלונגען.

מיר ווייסן אז יידיש אן יידישקייט איז א בלאף און עס קען נישט גיין, ווייניג ווייסן אז דער זון פון דעם גרויסן געערטן מאקס וויינרייך - דער גרינדער פון ייווא - מיט'ן נאמען גאבי (גבריאל) וויינרייך איז געווארן א געטרייער קריסט (!!), ער אליין איז נאך א פראפעסאר און א יידיש-פארשער, אבער גלייכצייטיג א קירכע-באזוכער און א יויזל-שעצער. עס איז אז גרויסער ווייטאג, און די פרייע יידישיסטן פראבירן זיך אפצושאקלען פון דער פאראנטווארטליכקייט, טענהנדיג אז דאס קען פאסירן צו יעדן, און אפילו צו א קינד פון א פרומען שטוב אויך (ח"ו). למעשה אבער - חוץ פון דעם וואס מיר ווייסן אז עס איז אבי געזאגט - האט גאבי וויינרייך אליין ערקלערט אז די סיבה צו זיין טריט איז געווען ווייל זיין לעבן איז געווען "צו ליידיג", און ער האט געלעכצט נאך אביסל רוחניות. איי, אויב רוחניות, פארוואס נישט צוריקגיין צו יידישקייט? ווייזט אויס אז דאס איז פאר אים נישט געווען קיין גוטער אויסוואל, ווייל אויב זיין טאטע - זייענדיג אין ווילנא - האט דאס אפגעלאזט, ווייזט דאך אויס אז ער האט געטראפן דערין פעלערן. נו, אויב אזוי, פארוואס זאל ער - א זון פון א פרייען יידישיסט - ווערן א פרומער? עס איז אים ווייזט אויס ענדערש געווען די קירכע... און יא, אויב שוין א משומד זאל שוין זיין ביזן סוף, איז ער טאקע געווארן א גלח, אזוי-ווי איר הערט א גלח וואס רעדט א פליסיגן ("יידישיסטישן") יידיש. די איינציגסטע מצווה וואס ער היט נאך היינט צוטאגס איז "ניטל"...:P

מיר - אלס אידישע אידן - זענען היינט די אמת'ע פאהן-טרעגער פונעם יידיש, און דעריבער איז מיר געווען ממש צום הארצן צו זעהן ווי עס בליט אויף. היינט, זעהענדיג די שטארקע אינטערעסע, און די גרויסע באטייליגונג איז דאס דער ריכטיגער אפצאל, דען דאס ממש איז געווען מיין וואונטש און חלום. איך בין ווייט נישט ווערט די טיטלען מיט וואס איך בין דא באעהרט געווארן, און מיר אלע האבן נאך פיל צו טון אינעם יידיש, איבערהויפט אין דעם פעלד פון א ריכטיגן און גראמאטישן יידיש, אז עס זאל זיין גערעדט – און כאטש געשריבן – ווי מ'דארף. איך וועל זאגן ליגנט אויב איך וועל זאגן אז איך שעץ נישט אין דעם ענין די יידישיסטן, דאס יידיש איז מיר זייער נאנט צום הארץ און איך שעץ ממילא די ארבעט פון די וואס טוען דערין, עס איז נאר א גרויסער שאד אז זיי האבן גענומען דאס יידיש און עס אויסגעליידיגט אינגאנצן פון איר יידישן תוכן, א זאך וואס – ווי געזאגט – קען דאס קיין קיום נישט האבן.

זארעכפעפער שרייבט:
איך לייג מער געוויכט אויף יעדן קץ ותג, וויסנדיג אז דאס אליין וועט מיך פירן צו אסאך אסאך ידיעות אין שריפט.


איר האט דערמיט ארויפגעלייגט אויף מיר א גרעסערן עול וויסנדיג אז עס פארלאנגט זיך מער פארזיכטיגקיט און אחריות ביים שרייבן אז עס זאל זיין הונדערט פראצענט אויסגעהאלטן.

אין אמת'ן גערעדט, פרוביר איך טאקע ווי ווייט מעגליך אז מיינע רעאקציעס זאלן שטימען מיט דער גראמאטיק, און איך גלייב אז ניין און ניינציג פראצענט איז דאס ריכטיג. עס איז אבער נאר ריכטיג לגבי מיינע רעאקציעס אין די לעצטע צוויי מאנאטן. דאס וואס איך האב געשריבן אין די ערשטע צוויי מאנאטן אויף דעם פארום (אין אלטע אשכולות) האב איך נישט שטענדיג אכטונג געגעבן אויפ'ן דקדוק, דעריבער – אויב איר פאלט אריין אמאל בטעות אהין – זאלט איר פון דארט נישט פסק'ען קיין הלכה למעשה.

נאכאמאל, א גרויסן יישר-כח פאר די אלע באדאנקערייען. אויף ענגליש זאגט מען "I’TS MY PLEASURE", איך האב באמת הנאה פון די באהאנדלונגען, און די אלע קאמפלימענטן וואס איר האט מיר פארגינט איז ראוי אויף אייך אלע צו זאגן. א גרויסן יישר-כח (איך אנטשולדיג מיך וואס איך ענטפער נישט אלעמאל אויף די דאנקען, ווייל נישט אלעמאל ווייס איך וויאזוי עס אנצונעמען, און איך יישוב מיך צו איך זאל עס אננעמען מיט א דאנק, אדער דווקא פראווען עניוות... הרב קרעמער מ'האט שוין געהאט אמאל א שמועס דערוועגן, שטימט? למעשה וועל איך טאקע אויך פראבירן ווי ווייט מעגליך צוריק צו ענטפערן).

אוועטאר
אינטעליגענט
שר חמש מאות
תגובות: 876
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג סעפטעמבער 02, 2008 6:23 pm

תגובהדורך אינטעליגענט » דינסטאג דעצמבער 30, 2008 10:57 am

איך בין נישט זייער פראפעסיאנאל אין שרייבן דאנק-בריוון, אבער פטור בלא כלום אי אפשר.

איך זאג דאס שטענדיג, און איך וועל עס איצט נאכאמאל איבער'חזר'ן לחומר הענין, "ס'איז נורא נוראות וואס דער יידישיסט ווארפט אלץ צוזאם, מיר ווערן בארייכערט מיט ימים פון ידיעות, אזעלכע זאכן וואס אפילו איך זאל וועלן אויסזוכן א באצאלטע לערער וואס זאל מיך די זאכן לערנען, וואלט זיך נישט אפגעפונען".

אוועטאר
אינטעליגענט
שר חמש מאות
תגובות: 876
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג סעפטעמבער 02, 2008 6:23 pm

תגובהדורך אינטעליגענט » דינסטאג דעצמבער 30, 2008 11:30 am

יידישיסט האט געשריבן:
פארוואס זאל זיין אן אונטערשייד צווישן די צוויי? עס איז פארהאן צוויי גרופעס פון זילבעס "פארזילבעס" מיט "נאכזילבעס" און אפילו "מיטלזילבעס" (פארגעזאגט) אין פאל אן אנדערע זילבע שטעלט זיך פריער. דאס ווארט "אריין" דינט שטענדיג דעם תפקיד פון א 'פארזילבע' (זעה וועגן דעם אין די פאריגע רעאקציעס), און עס ווערט דעריבער גענוצט מיט א גרויסן אויסוואל פון סופיקסן וואס שטעלן זיך צו צו אים און נוצן אים אלס פרעפיקס (לאמיר נישט פארגעסן דאס געשריבענע אינעם אשכול "די נאכזילבע ליך" וועגן דעם אז "אריין" אליין איז א צוזאמשטעל פון צוויי אומזעלבסשטענדיגע זילבעס "הער-איין", און אזוי אויך רוב פון די אלע ענליכע ווערטער "אראפ", "ארויף", "ארויס", "אריבער" [הער-איבער], איז פארוואס זאל מען קלערן אז דער צושטעל "הער" - וואס איז אפילו נישט בנמצא אלעמאל אויף דייטש – זאל שטערן דעם "איין/אויס" צו זיין א צושטעל צו א ווארט).

בכלל, איז מיר אומפארשטענדליך די כוונה אין אייער פראגע, דען איר גיט פולשטענדיגע לעגיטימאציע אין דעם ווארט "אריינשטעלן" אז דארט זאל דער "אריין" ווערן פאררעכנט ווי א לעגיטימער צושטעל. נו, אויב אזוי איז דאך די זאך געשלאסן, ווייל "אריינשטעלן" איז א טייל פון דער ליסטע: "אריינלויפן", "אריינגיין", "אריינטרעטן", און "אריינשטעלן". פארוואס איז "אריינשטעלן" מער מיוחס ווי "אריינלויפן"? דערויף זאגט איר אז דאס איז צוליב דעם וואס דאס ווארט "שטעלן" נוצט ממילא א רייע מיט זילבעס צ.ב. אויפשטעלן, אפשטעלן, און ממילא – זאגט איר – פאסט זי אויך צו זאגן אז אין פארגלייך צו זיי איז אויך דאס "אריינשטעלן" ווי א זילבע. אויב דאס איז דער געדאנק, נו אויך ביים לויפן קען מען זאגן "אפלויפן", "אויסלויפן", "אנטלויפן", "אוועקלויפן", איז פארוואס זאל מען נישט באטראכטן "אריינלויפן" ווי א טייל פון דער גרופע? דאס זעלבע איז אויך מיט "גיין" ווי מ'קען זאגן "אנגיין", "אפגיין" (אפגיין צען בלאָקן), "אויסגיין", "איינגיין", איז פארוואס זאל מען נישט באטראכטן "אריינגיין/ארויסגיין" ווי א טייל פון דער גרופע?

למעשה זאגט איר שפעטער אויך אזוי אז ווען מען וועט קוקן אויף "אריינגיין", "צעגיין", א.א.וו. וועט זיך אויך "אריינגיין" באטראכטן ווי איינער וואס דינט דעם תפקיד פון א זילבע. דא ווערט מיר אומקלאר ביי וואס איר בלייבט, קען מען יא אדער קען מען נישט.


איך האב זיך נישט גוט מסביר געווען, איך זעה דו האסט בכלל נישט באנומען מיינע רייד:
וואס איך האב געמיינט מיט מיינע ווערטער איז, דאס א ודאי איז שייך אויך צו מאכן פון די ווארט "אריין" אדער "ארויס" א פארזילבע [אדער ריכטיגער געזאגט א "צוטשעפע"] אבער עס ווענדט זיך ביחס צו וועלכער ענין די רעדע איז, דהיינו, אויב איז דער ווארט דער עיקר און די פארזילבע דער טפל וואס פארמירט די צורה פארן ווארט צב"ש גע'גאנג'ען קומט דע 'גע' זילבע פארמירן דעם ענין פון 'גאנג' אז דער גאנג איז אן 'עבר', דאס זעלבע דער 'ען' נאכזילבע קומט מגלה זיין אז אז דאס איז א פעולה און נישט א פאקט, איך וואלט עס מגדיר געווען אז דער ווארט איז דער "נשוי" און די זילבע איז די "נושא", דהיינו, דער ציל איז צו רעדן פונעם "גאנג" אבער כדי מ'זאל פארשטיין וואס די מצב פונעם גאנג איז שטעלט מען צו די זילבעס וואס זענען די נושאים פארן נשוי [גאנג] (אויב איז איינעם אומקלאר די טערמינען פון נשוי\נושא, וועל איך עס מער ערקלערן).

יעצט לאמיר נעמען א ביישפיל פון די ווארט "ארויף" "אראפ", איינער פרעגט: "זאל איך עס ארויפ'טראגן אדער אראפ'טראגן?" איז די נשוי דער "טראגן", און ער איז דן צו דאס זאל זיין באופן "ארויף" אדער "אראפ", דהיינו די נושא איז ארויף\אראפ, אויף דעם פאסט זיך צו זאגן אז ארויף\אראפ איז א זילבע, אבער אויב איז די מעשה פארקערט ווען ער פרעגט: "זאל איך ארויפ'גיין [מיט די טרעפ] אדער ארויפ'פארן [מיט די עלעוועטאר]" דא ווערט דער "ארויף" דער נשוי און דער "גיין\טראגן\פארן" ווערט דער נושא, דהיינו זיי קומען קלאר מאכן דעם "ארויף" וויאזוי עס זאל פארקומען, דא איז שוין ענדערש דער "גיין\טראגן\פארן" א זילבע.

יעצט לענייננו: אויב איז מען דן איבער דעם ענין פון "שטעלן" ביחס [אידיש: אין באצוג, פאקורצונג פון "אין באציאונג"] צו אנדערע זילבעס צב"ש איינשטעלן, אפשטעלן, אויפשטעלן, דהיינו, מ'רעדט וועגן דעם צורה פון די ווארט "שטעלן" דאן איז די זילבע "אריינ-שטעלן" נישט אנדערש, ווייל אויך ער קומט אראפגעבן די צורה פון "שטעלן", משא"כ ווען די נשוי [אדער בעסער דער נידון] איז דער "אריין" צב"ש: אז מ'ווייסט אז איינער איז אריין, נאר די שאלה איז אויף וועלכער אופן צו ער איז אריינ"געלאפן" אדער האט ער אריינ"שפאצירט" דאן פאסט זיך נישט צו זאגן דאס דער "אריין" איז א זילבע, נאר דאס איז דער עיקר ווארט און די "שפאצירט\געלאפן\געגאנגען" איז מפרש די צורה פון דעם "אריין", אבער איה"נ איך האב נישט געמיינט דוקא די דוגמא פון "שטעלן" און "שפאצירן" און "אריין", איך האב נאר אנגעכאפט די דגמאות פון וואס מ'האט געהאט גערעדט אויבן.
לעצט פאראכטן דורך אינטעליגענט אום דינסטאג דעצמבער 30, 2008 3:21 pm, מאל פאראכטן געווארן 1 סך הכל.

אוועטאר
אינטעליגענט
שר חמש מאות
תגובות: 876
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג סעפטעמבער 02, 2008 6:23 pm

תגובהדורך אינטעליגענט » דינסטאג דעצמבער 30, 2008 11:40 am

.
לעצט פאראכטן דורך אינטעליגענט אום דאנארשטאג ינואר 15, 2009 8:15 am, מאל פאראכטן געווארן 1 סך הכל.

זארעכפעפער
שר האלפיים
תגובות: 2167
זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג אוגוסט 24, 2006 2:28 pm

תגובהדורך זארעכפעפער » מיטוואך דעצמבער 31, 2008 2:41 pm

הרב יידישיסט,

איך האב זיך אביסל אנגעהויבן מסדר צו זיין עטליכע הערות און אנפראגן אויף אייער באלערנדע תגובה, און איך וועל זיי ארויפשטעלן ביסלעכווייז (א פריש געשאפענער 'זילבע' דורך: זארעכפעפער...).

איידער איך וועל אנפרעגן מיינע פראגן אויף די פונקטן פון די לעקציעס און לערנונגען, וועל איך זיך ערשט באציען צום אריינפיר אייערע, וועלכער דארף צילן אלס א גרונד צו אייערע שפעטעריגע ערקלערונגען און לעקציעס.

אין אייער הקדמה, געצילט צו מיינע הערות, שטעלט אראפ דעם חילוק פון ארעמקייט אין שפראך ביז ארעמקייט אין ווערטער. ריכטיג, ויפה דיברת. און אז איר וועט איבערקוקן מיינע תגובות, וועט איר טאקע זען אז איך איך האב גענוצט דעם אויסדריק ארעמקייט אין 'ווערטער' (אגב, איר האט אראפגעלייגט מיין כוונה און די אנפראגען בעסער ווי איך אליין האב אפי' געטראכט...). אבער אצינד נאכן זיך מתבונן אין אייער תגובה, בין איך שוין גארנישט אזוי זיכער דערין. איך שפעקיוליר שוין צי דער פראבלעם איז נישט טאקע מחמת די ארעמקייט אין שפראך זעלבסט. דען עס פעלט אין דייטש זייער אסאך טערמינען וועלכע זאלן בעצייכנען די ריכטיגע אויסדריקן, און דעם חסרון האט מען ערזעצט מיטן שאפונג פון זילבעס. אודאי היינט צוטאגס, שוין נאכן שאפונג פון די זילבעס, פארמאגט שוין נישט די שפראך קיין ארעמקייט, אבער מיר רעדן אינעם שורש. נאך מער, אריינטראכטנדיג אין אייער תגובה איז מיר אויסגעקומען אז מיר זענען מעגליך מחולק אין א שטיקל יסוד, צי דאס שאפן טערמינען פאר יעדן אויסדריק באזונדער איז א מעלה אדער א חסרון. ומכל מלמדי השכלתי - איך וועל טאקע ניצן אייער עצה פון גלייך צופארן צו משלים, ווי איידער זיך ארום מוטשען מיט הסברים.

לאמיר נעמען אלס ביישפיל די פעולה פון 'הערן', וועלכע ווערט אפגעטיישט אין לה"ק 'שמיעה'. ווי איז ווען מ'וויל זאגן אין לה"ק 'דערהערן?' דאן ניצט מען דאס ווארט 'האזנה'. (עס איז פאראן 'הקשבה' אויך, וואס כמובן קומט דאס אויך באצייכענען א געוויסער אויסדריק בענין השמיעה). דאס זעלביגע איז מיט דעם דייטשן 'זען', וואס אין לה"ק ווערט דאס געזאגט ראה אדער הבט, געוואנדן לויטן בעגריף וואס מ'וויל בעצייכענען. דאס זעלביגע מיטן ווארט 'זאגן'. אין לה"ק דריקט מען זיך אויס אמירה אדער הגדה געוואנדן לויטן בעגריף. מיט דאס ווארט 'לויפן' איז ווייטער דאס זעלביגע, אויף לה"ק איז פאראן ריצה און ס'איז פאראן בריחה. דאס טייטש אזוי: בעת ווען אין לה"ק איז פאראן אן אייגן בעצייכענונגס ווארט צו יעדע באזונדערע פעולה, איז דאקעגן אין דייטש בלויז דא איינ-ווארט דערפאר. הער/שמע, וויאזוי ווייס איך צו איך זאל סתם 'הערן' אדער צי איך זאל דאס 'דערהערן?' אויף דעם איז געקומען דער אויפטרעף פון זילבעס און טוט נעמען דעם נאו"ן און צוטשעפען דערצו די כוונת הפעולה.

אביסל א קלארערער משל: לאמיר נעמען דאס ווארט 'לויפן'. עס זענען פאראן צוויי סארט לויפן: 1] איינער וואס לויפט, למשל, מחמת ער יאגט זיך, אדער לאמיר זאגן צוליב איבונגען. 2] איינער וואס לויפט אוועק פון א צווייטן. דאס איז כו"ע מודי אז דאס זענען צוויי באזונדער באגריפן. אמת זיי טוען ביידע די זעלבע פעולות פון הייבן פיס אין לויפן, אבער די באגריפן זענען ווייט נישט קיין פארגלייך. יעצט, אויף לשה"ק האט יעדער באגריף זיין באשטימטער אויסדריק. דער ערשטער זאגט זיך 'רץ' און דער צווייטער 'ברח'. אויף דייטש ווייטער, מחמת דאס ארעמקייט אין שפראך און ווייל עס איז נישט פאראן א בעזונדער בעצייכענונגס ווארט וועלכע זאל אנצייגן וועלכע פון די צוויי לויפנ'ס מ'רעדט, האט מען געמוזט נעמען דאס ווארט 'לויפן' און צושטעלן דערצו די זילבעס פון 'אוועקלויפן' 'אנטלויפן אא"וו.

דאס וואס איר טענה'ט וועגן דעם חילוק פון אוועק-לויפן ביז אנט-לויפן. קודם, אין אלגעמיין זע איך פון אייער (ערשטער) תגובה, אז די אויפטואונגען פון פארזילבעס זענען בעיקר ביי די 'גע' 'צע' אד"ג. משא"כ ביי די ווערטער וועלכע זענען נישט מער ווי א צעזאמענשמעלץ פון צוויי זעלבסשטענדיגע ווערטער, זענט איר האלב וועגס מודה אז זיי זענען קענען נישט ריכטיג בעצייכנט ווערן אלס זילבע נאר גיכער אלס סורפיקס וכדומה. אויב איז דאס ריכטיג דאן איז דאך דער 'אוועק-לויפן' שוין פון די קאטאגאריע זילבעס וועלכע זענען סורפיקס (אויף לשון הקודש איז דאס קלאר 'ברח'). ווייטער דער 'אנטלויפן', איז דאך תלוי במחלוקת וואס פונקטליך דאס ווארט 'אנט' דארף באדייטן, ווי איר האט דאס אליין בעצייכנט אינעם נאכזילבע אשכול. טא, אז מיר ווייסן נאכנישט דעם פונקטליכן אפטייטש פונעם 'אנט' ווי קען איך אפי' אריינרעדן דערין?

לפי"ז באנו למחלוקת וועלכע פון די צוויי איז ריכטיגער, האבן פאר יעדן אויסדריק א בעשטימט ווארט, וואס דאדורך זאל זיך קלאר פארשטיין די כוונה דערפון, אדער צי האבן איין שורש ווארט און דערצו צושטעלן 'אלעמיינע געבארגטע ווערטער און אויסדריקן' אונטערן נאמען זילבעס?

לאקשן קיגל
שר מאה
תגובות: 171
זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך יולי 27, 2011 9:15 pm

תגובהדורך לאקשן קיגל » מאנטאג סעפטעמבער 05, 2011 1:31 pm

זייער אונטערסאנט

אוועטאר
מיין שטעלונג
שר חמש מאות
תגובות: 824
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג אוגוסט 04, 2015 5:58 pm
לאקאציע: אין מוח

תגובהדורך מיין שטעלונג » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 3:22 pm

אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.
1. זיכטיג
מען טרעפט עס געווענליך אין צוזאמענגעשטעלטע ווערטער, ווי קורצ-, דורכ-, און אזוי ווייטער.
איך טראכט צו מען קען עס צוזאמענשטעלן מיט 'געזיכט'.
2. גייציג

אוועטאר
מיללער
שר עשרים אלפים
תגובות: 25994
זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג יוני 14, 2007 9:48 am

תגובהדורך מיללער » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 3:30 pm

מיין שטעלונג האט געשריבן:אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.

2. גייציג


גייציג איז שוין דא באהאנדלט געווארן באריכות:
viewtopic.php?p=740353#p740353

SPUSMN
שר עשרת אלפים
תגובות: 12854
זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג יוני 06, 2011 11:01 am
לאקאציע: בתוך עמי אנכי ישבת

תגובהדורך SPUSMN » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 3:49 pm

מיין שטעלונג האט געשריבן:אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.
1. זיכטיג
מען טרעפט עס געווענליך אין צוזאמענגעשטעלטע ווערטער, ווי קורצ-, דורכ-, און אזוי ווייטער.
איך טראכט צו מען קען עס צוזאמענשטעלן מיט 'געזיכט'.
2. גייציג

קורץ זיכטיג איז short sighted
און דורך זיכטיג איז see through

ביי ביידע מיינט "זיכטיג" זעהן אבער מיט א קנייטש; קורץ זיכטיג מיינט זעהן ווייניג און עס ווערט איבערגעהאקט, לאידך גיסא מיינט דורך זיכטיג אז מען זעהט מער ווי געווענליך און מען זעהט ווייטער.

דעריבער מוז מען זאגען אז "זי" מיינט זעהן, און דאס צולייגען "כטיג" מיינט אז עפעס געשעהט מיטען זעהן, אדער עס ווערט געשטערט אדער עס ווערט צו געהאלפען. וויאזוי "כטיג" (אדער "טיג") טוהט דאס ווייס איך נישט.
עת לחשות ועת לדבר - קהלת ג ז

אוועטאר
מיללער
שר עשרים אלפים
תגובות: 25994
זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג יוני 14, 2007 9:48 am

תגובהדורך מיללער » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 4:01 pm

SPUSMN האט געשריבן:
מיין שטעלונג האט געשריבן:אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.
1. זיכטיג
מען טרעפט עס געווענליך אין צוזאמענגעשטעלטע ווערטער, ווי קורצ-, דורכ-, און אזוי ווייטער.
איך טראכט צו מען קען עס צוזאמענשטעלן מיט 'געזיכט'.
2. גייציג

קורץ זיכטיג איז short sighted
און דורך זיכטיג איז see through

ביי ביידע מיינט "זיכטיג" זעהן אבער מיט א קנייטש; קורץ זיכטיג מיינט זעהן ווייניג און עס ווערט איבערגעהאקט, לאידך גיסא מיינט דורך זיכטיג אז מען זעהט מער ווי געווענליך און מען זעהט ווייטער.

דעריבער מוז מען זאגען אז "זי" מיינט זעהן, און דאס צולייגען "כטיג" מיינט אז עפעס געשעהט מיטען זעהן, אדער עס ווערט געשטערט אדער עס ווערט צו געהאלפען. וויאזוי "כטיג" (אדער "טיג") טוהט דאס ווייס איך נישט.



דאס איז א פשט'ל

פשוט איז דורכ-זיכטיג, מ'קען די זאך דורכ-זעהן, קורצ-זיכטיג, די זאך ווערט זייער קורצ-געזען, "געזיכט" איז דאס פנים וואס "ווערט געזען"

זיכט באדייט וויאזוי די זאך ווערט געזען, ד.ה. די פארקערטע פון די זאך וואס זעהט, די שפיגל דערפון.

כנלפע"ד

אוועטאר
מיין שטעלונג
שר חמש מאות
תגובות: 824
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג אוגוסט 04, 2015 5:58 pm
לאקאציע: אין מוח

תגובהדורך מיין שטעלונג » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 4:08 pm

איך האב מיך דערמאנט נאך א ווארט: אייפער-זיכטיג

SPUSMN
שר עשרת אלפים
תגובות: 12854
זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג יוני 06, 2011 11:01 am
לאקאציע: בתוך עמי אנכי ישבת

תגובהדורך SPUSMN » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 5:32 pm

מיללער האט געשריבן:
SPUSMN האט געשריבן:
מיין שטעלונג האט געשריבן:אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.
1. זיכטיג
מען טרעפט עס געווענליך אין צוזאמענגעשטעלטע ווערטער, ווי קורצ-, דורכ-, און אזוי ווייטער.
איך טראכט צו מען קען עס צוזאמענשטעלן מיט 'געזיכט'.
2. גייציג

קורץ זיכטיג איז short sighted
און דורך זיכטיג איז see through

ביי ביידע מיינט "זיכטיג" זעהן אבער מיט א קנייטש; קורץ זיכטיג מיינט זעהן ווייניג און עס ווערט איבערגעהאקט, לאידך גיסא מיינט דורך זיכטיג אז מען זעהט מער ווי געווענליך און מען זעהט ווייטער.

דעריבער מוז מען זאגען אז "זי" מיינט זעהן, און דאס צולייגען "כטיג" מיינט אז עפעס געשעהט מיטען זעהן, אדער עס ווערט געשטערט אדער עס ווערט צו געהאלפען. וויאזוי "כטיג" (אדער "טיג") טוהט דאס ווייס איך נישט.

דאס איז א פשט'ל

פשוט איז דורכ-זיכטיג, מ'קען די זאך דורכ-זעהן, קורצ-זיכטיג, די זאך ווערט זייער קורצ-געזען, "געזיכט" איז דאס פנים וואס "ווערט געזען"

זיכט באדייט וויאזוי די זאך ווערט געזען, ד.ה. די פארקערטע פון די זאך וואס זעהט, די שפיגל דערפון.

כנלפע"ד

ווי האביך פארזעהן "געזיכט" וואס איז דער שליסעל דא. בין מסכים מיט אייך.
עת לחשות ועת לדבר - קהלת ג ז

הבוחר בטוב
שר חמש מאות
תגובות: 571
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג מאי 12, 2015 3:31 pm

תגובהדורך הבוחר בטוב » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 10:56 pm

מיללער האט געשריבן:
SPUSMN האט געשריבן:
מיין שטעלונג האט געשריבן:אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.
1. זיכטיג
מען טרעפט עס געווענליך אין צוזאמענגעשטעלטע ווערטער, ווי קורצ-, דורכ-, און אזוי ווייטער.
איך טראכט צו מען קען עס צוזאמענשטעלן מיט 'געזיכט'.
2. גייציג

קורץ זיכטיג איז short sighted
און דורך זיכטיג איז see through

ביי ביידע מיינט "זיכטיג" זעהן אבער מיט א קנייטש; קורץ זיכטיג מיינט זעהן ווייניג און עס ווערט איבערגעהאקט, לאידך גיסא מיינט דורך זיכטיג אז מען זעהט מער ווי געווענליך און מען זעהט ווייטער.

דעריבער מוז מען זאגען אז "זי" מיינט זעהן, און דאס צולייגען "כטיג" מיינט אז עפעס געשעהט מיטען זעהן, אדער עס ווערט געשטערט אדער עס ווערט צו געהאלפען. וויאזוי "כטיג" (אדער "טיג") טוהט דאס ווייס איך נישט.



דאס איז א פשט'ל

פשוט איז דורכ-זיכטיג, מ'קען די זאך דורכ-זעהן, קורצ-זיכטיג, די זאך ווערט זייער קורצ-געזען, "געזיכט" איז דאס פנים וואס "ווערט געזען"

זיכט באדייט וויאזוי די זאך ווערט געזען, ד.ה. די פארקערטע פון די זאך וואס זעהט, די שפיגל דערפון.

כנלפע"ד

פארשטיי איך נישט, מען נוצט דאך דעם טערמין קורצזיכטיג אין באצוג צום מענטש וואס קוקט, נישט אויפן אביעקט וואס ווערט געזען.
ביי דורכזיכטיג שטומט דיין פשט

דעוויס
שר חמישים ומאתים
תגובות: 495
זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג מאי 29, 2015 6:25 pm

תגובהדורך דעוויס » מיטוואך אוגוסט 05, 2015 11:07 pm

מיללער האט געשריבן:
SPUSMN האט געשריבן:
מיין שטעלונג האט געשריבן:אקעי, איך האב צוויי ווערטער וואס איך וויל וויסן זייער באדייט.
1. זיכטיג
מען טרעפט עס געווענליך אין צוזאמענגעשטעלטע ווערטער, ווי קורצ-, דורכ-, און אזוי ווייטער.
איך טראכט צו מען קען עס צוזאמענשטעלן מיט 'געזיכט'.
2. גייציג

קורץ זיכטיג איז short sighted
און דורך זיכטיג איז see through

ביי ביידע מיינט "זיכטיג" זעהן אבער מיט א קנייטש; קורץ זיכטיג מיינט זעהן ווייניג און עס ווערט איבערגעהאקט, לאידך גיסא מיינט דורך זיכטיג אז מען זעהט מער ווי געווענליך און מען זעהט ווייטער.

דעריבער מוז מען זאגען אז "זי" מיינט זעהן, און דאס צולייגען "כטיג" מיינט אז עפעס געשעהט מיטען זעהן, אדער עס ווערט געשטערט אדער עס ווערט צו געהאלפען. וויאזוי "כטיג" (אדער "טיג") טוהט דאס ווייס איך נישט.



דאס איז א פשט'ל

פשוט איז דורכ-זיכטיג, מ'קען די זאך דורכ-זעהן, קורצ-זיכטיג, די זאך ווערט זייער קורצ-געזען, "געזיכט" איז דאס פנים וואס "ווערט געזען"

זיכט באדייט וויאזוי די זאך ווערט געזען, ד.ה. די פארקערטע פון די זאך וואס זעהט, די שפיגל דערפון.

כנלפע"ד

דאס איז שוין אויך א פשט'ל..
זיכט און sight איז איינס און דאס זעלבע, כידוע איז GH א כף אדער חית אין דייטש-אידיש, כדוגמת, טאכטער, הויך, נאכטבאר, געזוכט, רעכט, ליכט, שלאכט, מאכט, נאכט.

אפטימיסט
שר האלף
תגובות: 1237
זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג אוקטובער 15, 2012 10:51 pm

תגובהדורך אפטימיסט » דאנארשטאג אוגוסט 06, 2015 1:11 am

אויב אזוי פון וואו שטאמט דאס ווארט Slight? איך קעניש כאפן אן ענליכער ווארט אין אידיש

דעוויס
שר חמישים ומאתים
תגובות: 495
זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג מאי 29, 2015 6:25 pm

תגובהדורך דעוויס » דאנארשטאג אוגוסט 06, 2015 1:30 am

אפטימיסט האט געשריבן:אויב אזוי פון וואו שטאמט דאס ווארט Slight? איך קעניש כאפן אן ענליכער ווארט אין אידיש

פערצופעל איז slight א בחינה פון לייכט. אבער אפילו נישט, איך האב געברענגט משלים און ס'איז דא סאך מער, אבער אוודאי איז כהיום יום נישט יעדע ענגלישע ווארט געבליבן גענוי ווי זיין דייטשער ברודער, במקור זענען זיי ביידע אפשטאמיגע פון איין ארט אין גערמאנישן פאמיליע, ווי זיי האבן זיך געטיילט אין פארשידענע דיאלעקטן, בשעת ווען די דייטשן קענען יא מבטא זיין א חית האבן די שפעטערע אנגלען שוין נישט געקענט, אבער די GH ווייזט דיר אז די ווארט איז נישט סיילענט, נאר דא האט געדארפט ארויסגעזאגט ווערן א חית אדער גלייך צו דעם פונקט ווי מ'זאגט עס נאך היינט אין דויטש.

אוועטאר
מיין שטעלונג
שר חמש מאות
תגובות: 824
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג אוגוסט 04, 2015 5:58 pm
לאקאציע: אין מוח

ח און כ

תגובהדורך מיין שטעלונג » דאנארשטאג אוגוסט 06, 2015 1:18 pm

איך גיי צוריק א רגע צו זיכטיג.
קודם כל, א גרויסן שכוח ספוסמאן פארן צוברענגן דעם צוזאמענשטעל מיט sight. און אזוי האב איך מיך דערמאנט פון א אידישע ווארט מיט זיכט: איבערזיכט, וואס שטאמט פון דעם ענגלישן oversight.
מילא קום איך צו, צו דעם וואס מען איז דא שוין פיר-פיפטל צוגעקומען, אז דער יסוד פון די ווארט איז "זיכט" וואס איז ממש וואו איבערגעשריבן פון דעם ענגלישן sight. וואס דאס איז ממש די זעלבע ווארט ווי "זעהן", און ווי די ראשונים שרייבן אומצאליגע מאל'ן אין תנ"ך, "כפל הדבר, במילות שונות".
יעצט, איבעראל וואו מען קען נוצן דאס ווארט "זיכט" קען מען ווען בעצם אויך נוצן "זעהן". מען קען טאקע אויך שרייבן דורכזעהדיג, אדער קורצזעהדיג.
און לויט דעם קען מען אויך שרייבן ווען איינער האט געזעהן עפעס, אז ער האט "געזיכטעט" (אבער די פראבלעם איז, אז מען וועט מיינען אז מען די ווארט איז "געזיכט" און מען וועט עס ליינען, ווי ער האט "פנים'ירט")
אזוי אויך קען מען שרייבן, מען דארף "זיכטן" וואס איז דער פראבלעם. ותן לחכם ויחכם עוד.
*
נאר אזוי רעדנדיג פון דעם GH אז עס איז אין אידיש א ח' אדער כ', האב איך מיך דערמאנט, אז הרה"ג רבי פנחס דוד שווארץ ז"ל וועלכער איז פונקט ווי זיין טאטן רבי מרדכי ז"ל געווען א דייקן עצום, פלעגט ער זאגן: מען פארט אריין קיין "וויליאמסבורך". צוליב דעם וואס וויליאמסבורג מיסודו ענדיגט זיך מיט א GH.
*
און מענין לענין, וואלט איך טאקע געוואלט פרעגן אויב איינער ווייסט דעם חילוק צווישן GH און CH. ביידע, ווייסמיר, איז א ח' אדער כ', אלזא, וואס איז די חילוק צווישן זיי?
(בדרך צחות קען עס זיין די חילוק צווישן א ח' און א כ'....)
איך האב אויפגעפאסט א אינטערעסאנטע זאך. די CH וועלכער איז אין אידיש א ח, ווערט איבעראל אין ענגליש אויסגעלאזט, (אויסער ביי געציילטע אויסנאמען, ווי וויליאמסבורג) צוליב דעם אמעריקאנעם נישט קענען זאגן א ח. משא"כ א CH זאגט מען יא עפ"י רוב. אדער אלס א טש, אדער אלס א ק.
פון די אנדערע זייט, אלע אידישע ווערטער וואס האבן א ח, שרייבט מען אין ענגליש מיט א CH. ווי צום ביישפיל חמץ און חלה.
(טראצדעם וואס דאס מיינט נישט צופיל, צוליב דעם וואס לדעתי, איז דער גאנצער אויסלייג פון אידישע ווערטער אויף ענגליש געטוהן געווארן דורך עטליכע אידיש-אמעריקאנער שרייבער, און מען מוז נישט אננעמען אלעס וואס זיי האבן אפגעמאכט, [פון וואס איך וויל נאך עקסטער רעדן] איז עס דאך א מערקווירדיגע פונקט)
ווייסט איינער פשר הדבר?

אוועטאר
מיין שטעלונג
שר חמש מאות
תגובות: 824
זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג אוגוסט 04, 2015 5:58 pm
לאקאציע: אין מוח

תגובהדורך מיין שטעלונג » מאנטאג אוגוסט 10, 2015 11:14 am

זיך יעצט באגעגענט מיט נאך א ווארט, "אויפזיכט".
אזא ווארט קען מען נישט זאגן מיט "זעהן". מען קען נישט זאגן, "אויפזעהן".
--
בנוגע דעם כ' און ח', און דעם GH און CH, האב איך ערנסט אנגעהויבן איבערצוטראכטן דעם צחות וואס איך האב געשריבן, אז אולי יש דברים בגו.
וואו אויבן געשמועסט, ווערן די אותיות CH היינט צוטאגס ארויסגעזאגט אין ענגליש אלס א ק' אדער טש'. ווידעראום די אותיות GH ווערן -עפ"י רוב - גענצליך אויסגעלאזט.
אין אידיש ביי כ' און ח' איז אויך דא א חילוק. א כ' ליידיגערהייט איז דאך ממש א ח'. משא"כ א כּ' דגושה איז ווי א ק'. (קען זיין אז אין דקדוק איז דא א חילוק, איך רעד נאר אויבנאויף).
קען אפשר זיין, אז א CH איז א כ', און א GH איז א ח'. וועגן דעם ווערט א CH ארויסגעזאגט אלס א ק', צוליב דעם וואס עס איז א כ', און כ' קען דאך זיין א ק' ווי געשמועסט.
משא"כ א GH וועלכער איז מרמז אויף א ח' דארף אלס ארויסגעזאגט ווערן אלס א געהעריגער ח' און דאס קענען דאך די אמעריקאנער נישט טאן, מילא לאזט מען עס אויס אינגאנצן.
איי וועסטו פרעגן וואס איז מיט די טש? אסאך מאל זאגט מען דאך א CH אלס א טש, וואס איז נישט קיין כ מיטן און אנעם פינטל? נ'אויף דעם ברענג איך עס אויף אלס השערה, און נישט אלס פאקט.

נאר לויט דעם גאנצן פשעטל, וועט אויסקומען, אז א ענגליש ווארט וואס האט א CH און מען זאגט עס אלס א כּ, (ק), וועט מען עס אין אידיש אויך דארפן שרייבן מיט א כּ דגושה. און וואו מען זאגט דעם CH אלס א כ' (ח), וועט מען עס אזוי שרייבן (אזוי ווי מען טוט טאקע).


צוריק צו “שפראך, גראמאטיק און דקדוק”

ווער איז אונליין

באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 3 געסט